ΣΚΕΨΕΙΣ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΤΕΛΙΚΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΚΥΠΕΛΛΟΥ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ

Με αφορμή τον τελικό παγκοσμίου κυπέλλου ποδοσφαίρου που διεξήχθη στις 19 Ιουλίου 2026, την επιτυχία της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου της Ισπανίας που κατάφερε να κερδίσει τον τίτλο της παγκόσμιας πρωταθλήτριας εθνικών ομάδων, τον χρόνο που καταναλώθηκε για την προβολή των αγώνων και τις αναλύσεις που επακολούθησαν γύρω από ποδοσφαιρικά και κοινωνικά θέματα που σχετίζονται με το παγκόσμιο κύπελλο ποδοσφαίρου, μου γεννήθηκαν κάποιες σκέψεις σχετικά με τη σύγχρονη εκδοχή των αθλητικών διοργανώσεων και την έμφαση που δίδεται από το κράτος και τον μηχανισμό των μέσων μαζικής επικοινωνίας στην προβολή του αθλητισμού ως αξίας.

Η ανάπτυξη της τεχνολογίας επέφερε τη δυνατότητα δημιουργίας περισσότερων τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών σταθμών σε σχέση με το παρελθόν και η ανάπτυξη του διαδικτύου επέφερε τη δημιουργία πολλών ιστοσελίδων αθλητικού περιεχομένου. Στη σημερινή εποχή υπάρχει δυνατότητα ένας άνθρωπος να παρακολουθεί αθλητικές δραστηριότητες σχεδόν ολόκληρο τον χρόνο, ακόμη και κατά τη διάρκεια των εορταστικών περιόδων, ενώ τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και πιο εμφανές ότι τα ομαδικά και τα ατομικά αθλήματα προβάλλονται πέραν του δέοντος από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και στηρίζονται συστηματικά από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς.

Κοινό χαρακτηριστικό όλων των αθλημάτων ομαδικών και ατομικών είναι η απλοϊκή φιλοσοφία τους. Οι κανόνες του παιχνιδιού της συντριπτικής πλειοψηφίας των αθλημάτων είναι απλοϊκοί και εύληπτοι από τη μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών, χωρίς να σημαίνει ότι είναι εύκολη η συμμετοχή και η διαδικασία ενασχόλησης με αυτά τα αθλήματα. Δεν είναι τυχαίο, όμως, ότι μικρά παιδιά του δημοτικού πολύ εύκολα μπορούν να απομνημονεύσουν τους κανόνες του ποδοσφαίρου και άλλων αθλημάτων και να αφοσιωθούν σε ένα ατελείωτο παιχνίδι.

Το ζήτημα όμως αρχίζει να λαμβάνει κι άλλες διαστάσεις. Συγκεκριμένα παρατηρείται το φαινόμενο η δημοσιότητα που λαμβάνουν οι αθλητικές δραστηριότητες να υπερβαίνει το φυσιολογικό. Χαρακτηριστικό είναι ότι η κρατική τηλεόραση διέκοπτε πολλές φορές το πρόγραμμά της, ακόμη κι όταν μεταδιδόταν ειδήσεις που αφορούσαν τον πόλεμο μεταξύ των Η.Π.Α. και του Ιράν ή ακόμη και ζητήματα τρομοκρατίας, για να δείξει τους πανηγυρισμούς των Ισπανών για την κατάκτηση του παγκοσμίου κυπέλλου ποδοσφαίρου ή την κατήφεια των Αργεντινών για την ήττα της εθνικής ομάδας τους. Άλλα ζητήματα, όπως η υγιεινή διατροφή, η περιβαλλοντική υποβάθμιση, η μεταναστευτική κρίση, ο πόλεμος της Ρωσίας με την Ουκρανία και άλλα τόσα περνούν στα «ψιλά γράμματα», δηλαδή παραβλέπονται και υποβαθμίζονται και σοβαρές πληροφορίες ανευρίσκονται μόνο κατόπιν εκτενούς έρευνας που πρέπει να κάνει ο καθένας ατομικά.

Το νόημα των σύγχρονων αθλητικών διοργανώσεων ξεφεύγει πλήρως από αυτό που έδιναν σε αυτές οι αρχαίοι Έλληνες. Στην αρχαία Ελλάδα η ενασχόληση με τον αθλητισμό είχε υψηλή σημασία, καθώς η ανάπτυξη των σωματικών ικανοτήτων, της φυσικής ρώμης, της ταχύτητας και της ευελιξίας των αθλητών αποτελούσαν πρότυπο για τους νέους της πόλης - κράτους, γιατί ήταν στοιχεία που χαρακτήριζαν τους πολεμιστές και κατ’ επέκταση την επιβίωση της ίδιας της πόλης από τις εχθρικές επιδρομές. Το πιο γνωστό παράδειγμα ήταν η Σπάρτη που ουσιαστικά όλοι οι ελεύθεροι πολίτες, οι αποκαλούμενοι «Όμοιοι», είχαν ως αποκλειστική ενασχόληση τον πόλεμο και τον αθλητισμό. Επίσης, δεν είναι τυχαίο ότι κάθε πόλη είχε τους δικούς της αθλητικούς αγώνες, εκτός από τους πανελλήνιους αγώνες, όπως τα Νέμεα, τα Ίσθμια, τα Πύθια κτλ. Η σπουδαιότητα που απέδιδαν στον αθλητισμό οι αρχαίοι Έλληνες φαίνεται και από το γεγονός ότι οι αθλητικοί αγώνες είχαν αποκτήσει θρησκευτικό χαρακτήρα, καθώς οι περισσότεροι αγώνες ήταν αφιερωμένοι στους θεούς της εθνικής θρησκείας ή σε κάποιον ήρωα ή σε νεκρούς από πόλεμο.

Η μεγάλη διαφοροποίηση στην προβολή των αθλητικών αγώνων και την νοηματοδότησή τους επήλθε με τη ρωμαϊκή κατάκτηση. Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο αθλητισμός απέκτησε θεαματικό χαρακτήρα, μεγαλοπρεπή παρουσίαση και προβολή, ενώ τα χαρακτηριστικά της εμπορευματοποίησης έγιναν για πρώτη φορά έντονα ορατά. Οι αθλητές επεδίωκαν, εκτός από τη δόξα, την απόκτηση χρήματος και υπήρχε βαθύτατη σχέση εξάρτησης από τους πλούσιους και ισχυρούς σε ένα είδος πελατειακών σχέσεων. Από τη μία πλευρά οι πάτρωνες, οι πλούσιοι ρωμαίοι, αξιοποιούσαν τα αθλητικά θεάματα, για να είναι αρεστοί στον λαό κερδίζοντας την ψήφο του και από την άλλη οι αθλητές, που πολλές φορές ήταν απελεύθεροι ή σκλάβοι, αποτελούσαν την «πελατεία» των πλουσίων αριστοκρατών που χρηματοδοτούσαν τα παιχνίδια για ίδιον πολιτικό όφελος. Στον Μεσαίωνα ο αθλητισμός παραμελήθηκε και ατόνησε η αγάπη για την άθληση. Στη βυζαντινή αυτοκρατορία μορφή αθλητισμού αποτελούσαν οι ιπποδρομίες, οι οποίες είχαν αποκτήσει πολιτικά χαρακτηριστικά με κραυγαλέο παράδειγμα τη Στάση του Νίκα, όπου ουσιαστικά οι ιδιοκτήτες των αθλητικών σωματείων του ιπποδρόμου επεδίωξαν να εκθρονίσουν τον Ιουστινιανό, για να τοποθετήσουν φίλα προσκείμενο αυτοκράτορα σε αυτούς.

Παρατηρείται στη σημερινή εποχή, για άλλη μια φορά, μία αμαύρωση του αθλητικού ιδεώδους, σε σχέση με το αρχαίο ελληνικό πρότυπο. Στις μέρες μας ο μαζικός και οργανωμένος αθλητισμός δεν υπηρετεί μόνο τα αθλητικά ιδεώδη. Οι περισσότερες αθλητικές ομάδες ανήκουν σε ομίλους πολυεθνικών ή σε κατόχους αμύθητης περιουσίας, που συμπτωματικά είναι ιδιοκτήτες εφημερίδων, ραδιοτηλεοπτικών σταθμών και ιστοσελίδων. Ακόμη και στις περιπτώσεις των ατομικών αθλημάτων, όπως το τένις συνωστίζονται πολυεθνικές, οι οποίες προβάλλουν συγκεκριμένο τρόπο ζωής και προϊόντα, για όφελός τους προφανώς.

Μαζί με το οικονομικό ζήτημα συμπλέει και το πολιτικό, καθώς πολιτικοί διαφόρων κομμάτων είτε προβάλλονται μέσα από τα αθλητικά δρώμενα είτε αποκομίζουν στοιχεία διασημότητας από αθλητικές ομάδες ή μεμονωμένους αθλητές, προφανώς για ίδιον όφελος. Αυτή η παράδοξη εκ πρώτης όψεως κατάσταση ξεκίνησε από την πρώτη Ολυμπιάδα του 1896. O Πιέρ ντε Κουμπερτέν, ιδρυτής των σύγχρονων ολυμπιακών αγώνων, ιστορικός, παιδαγωγός και πολιτικός αριστοκρατικής καταγωγής ίσως να μην είχε στο μυαλό του ότι το αθλητικό ιδεώδες θα λάβει κατεύθυνση περισσότερο όμοια με αυτή της αρχαίας Ρώμης παρά της αρχαίας Ελλάδας. Η πορεία προς την πολιτική «αξιοποίηση» όμως διαφάνηκε από την αρχή, γιατί μπορεί οι δύο εθνικοί ευεργέτες, ο Γεώργιος Αβέρωφ να ανέλαβε εξ ολοκλήρου την αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου με δωρεά άνω των 920.000 δραχμών, μυθικού ποσού για την εποχή, και ο Ευαγγέλης Ζάππας να άφησε με τη διαθήκη του την απαραίτητη περιουσία για την αναβίωση των αγώνων, ο Διάδοχος Κωνσταντίνος όμως ήταν αυτός που ανέλαβε την προεδρία της Οργανωτικής Επιτροπής.

Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναφερθεί ότι αυτή η κατάσταση θυμίζει όλο και περισσότερο την αρχαία Ρώμη και το ρητό «άρτος και θεάματα». Τότε οι αυτοκράτορες, για να αντιμετωπίζουν την οργή των υπηκόων τους, έδιναν ιδιαίτερη έμφαση στα θεάματα, καθώς με αυτά κατάφερναν να αποπροσανατολίζουν τους υπηκόους τους από ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης και συμμετοχής στα πολιτικά δρώμενα και να τους ικανοποιούν με φθηνά και βίαια θεάματα. Δυστυχώς σε ένα βαθμό αυτό επαναλαμβάνεται στις μέρες μας. Δεν είναι τυχαίο ότι στις εκλογές της Κυριακής 25 Ιουνίου του 2023 στην Ελλάδα σημειώθηκε ρεκόρ ποσοστού αποχής από τις εθνικές εκλογές , καθώς η αποχή άγγιξε το 47,17%, ξεπερνώντας το προηγούμενο ρεκόρ των εκλογών του Σεπτεμβρίου 2015, όταν η αποχή είχε φθάσει το 43,84%, σύμφωνα με δημοσίευμα της Καθημερινής στις 27 Ιουνίου του 2023.

Με αυτό τον τρόπο ίσως οι πολιτικοί δεν έχουν το άγχος των αγωνιωδών ερωτημάτων των πολιτών για το ποια κατεύθυνση θα λάβει η χώρα και οι θεσμοί της, καθώς οι περισσότεροι πολίτες είναι απασχολημένοι με τα «αθλητικά». Είτε είναι χαρούμενοι γιατί η ομάδα τους πήρε το πρωτάθλημα είτε κατηφείς, γιατί το έχασε από λανθασμένες επιλογές του προπονητή και από ατυχή σφυρίγματα μη καταρτισμένων διαιτητών. Οι παλαιοί μονομάχοι έδωσαν τη θέση τους σε αθλητές με περίτεχνα χτενίσματα και πολύχρωμα τατουάζ. 

Όσο περνούν τα χρόνια ο μηχανισμός των ΜΜΕ και των κρατικών θεσμών προωθεί περισσότερα αθλήματα. Για παράδειγμα το ποδόσφαιρό έχει πλέον πολλά χρόνια που βρίσκεται στο προσκήνιο. Στη δεκαετία του 1980 προωθήθηκε ιδιαίτερα το μπάσκετ, το οποίο τώρα έχει καταξιωθεί στη συνείδηση των πολιτών. Τα τελευταία χρόνια προβάλλονται και άλλα αθλήματα, όπως το τένις. Κοινό χαρακτηριστικό σε όλες τις περιπτώσεις είναι ότι ένα μικρό μερίδιο των αθλητών από αυτά τα αθλήματα λαμβάνει εξωφρενικές αμοιβές. Αυτό δημιουργεί την ψευδαίσθηση σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού ότι μπορεί και αυτό να λάβει τέτοια ποσά. Φυσικά θα υπάρξουν και αθλητές που θα το πετύχουν, θα είναι όμως ελάχιστοί.

Παρατηρείται, λοιπόν, το παράδοξο των υπέρογκων αμοιβών κάποιων αθλητών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Κριστιάνο Ρονάλντο, ο οποίος, σύμφωνα με δημοσίευμα του in.gr στις 27 Ιουνίου του 2025, λαμβάνει περί τα 600 εκατομμύρια ευρώ αμοιβή για δύο χρόνια, ποσοστό 15% της ομάδας Αλ Νασρ, στην οποία αγωνίζεται, ιδιωτικό τζετ και περίπου 60-65 εκατομμύρια ευρώ από διαφημιστικές εταιρείες. Δεν έχει νόημα να αναφερθεί η περιουσία του από τα προηγούμενα χρόνια. Στο τένις η περιουσία του αντισφαιριστή Νόβακ Τζόκοβιτς, σύμφωνα με δημοσίευμα των The Times of India στις 20 Ιουλίου 2026, ξεπέρασε τα 200 εκατομμύρια ευρώ. Φυσικά αυτά τα περίεργα δεν συμβαίνουν μόνο στο εξωτερικό, καθώς σε δημοσίευμα του Sport 24 στις 30 Ιουλίου 2025 αναφέρεται ότι ο ποδοσφαιριστής του ΠΑΟΚ Ιωάννης Κωνσταντέλιας θα λαμβάνει ετησίως περί τα 1.500.000 ευρώ μέχρι και το 2029 που λήγει το τρέχον συμβόλαιό του με την ομάδα. Τα ίδια περίπου συμβαίνουν και σε άλλα αθλήματα, όπως το μπάσκετ. Προφανώς και όλα αυτά δεν είναι φυσιολογικά. Δεν είναι λογικό να αμείβεται ένας άνθρωπος με τέτοια ποσά, γιατί ούτε ανακάλυψε το ελιξίριο της αθανασίας ούτε είναι κάτοχος πολυεθνικής εταιρείας.

Αν παρατηρήσουμε όμως πιο προσεκτικά, θα δούμε ότι στη Super League 1 Ποδοσφαίρου Ανδρών, το σύνολο των ποδοσφαιριστών που την αποτελούν είναι περίπου 380-390 παίκτες. Από αυτούς περίπου οι μισοί είναι Έλληνες και οι υπόλοιποι ξένοι και από αυτούς 10 ως 20 αμείβονται με ποσά εξωφρενικά. Στη Super League 2 και στις ομάδες Κ19 είναι περίπου 1000 ποδοσφαιριστές και στη Γ εθνική περίπου 72 σωματεία έχουν 2200 ποδοσφαιριστές. Κάποιες χιλιάδες αγωνίζονται και στις πιο χαμηλές κατηγορίες. Συμπερασματικά, μπορεί να δίδονται κάποια σχιζοφρενικά ποσά σε κάποιους λίγους, οι περισσότεροι όμως ποδοσφαιριστές αμείβονται πολύ χαμηλά. Παρόμοια κατάσταση συμβαίνει στα περισσότερα αθλήματα.

Διαφαίνεται, όμως, ότι αυτοί οι λίγοι αθλητές φτάνουν για να κινητοποιούν χιλιάδες ανθρώπους που είτε καταναλώνουν χρόνο ως θεατές είτε μοχθούν για να μοιάσουν σε αυτούς εμπλεκόμενοι με κάποιο άθλημα, λίγοι επιτυχώς και οι περισσότεροι ανεπιτυχώς. Με λίγα λόγια προωθείται ένα άθλημα, από αυτό ξεχωρίζουν κάποιοι αθλητές, οι οποίοι αμείβονται εξωφρενικά, γύρω από αυτούς στήνεται ένα παιχνίδι ενδοαγωνιστικής και εξωαγωνιστικής δημοσιότητας, από το οποίο κερδίζουν διάφοροι κύκλοι. Ο απλός λαός είναι απασχολημένος με τον εμπορευματοποιημένο αθλητισμό και ένα ποσοστό του θέλει να πετύχει το όνειρο της δόξας και του χρήματος.

Είναι όμως αυτή η αξία του αθλητισμού; Σε καμία περίπτωση. Είτε στην αρχαία εποχή είτε στη σημερινή εποχή ο αθλητισμός βοηθάει στην ισόρροπη ανάπτυξη των σωματικών και ψυχικών δυνάμεων του ανθρώπου, στην ανάπτυξη αντοχής, υπομονής και επιμονής, στην κατάκτηση ισχυρής πειθαρχίας και στην ανάπτυξη αισιοδοξίας. Ενισχύει την αποφόρτιση του ατόμου από τον σύγχρονο πιεστικό τρόπο ζωής, όπου κυριαρχεί ο υλισμός, η πνευματική νωθρότητα και το κυνήγι των ηδονών μέσω της απόκτησης πλούτου και σωματικών απολαύσεων. Για να έχει αξία η ενασχόληση με τον αθλητισμό, χρειάζεται να κυριαρχεί στον υποψήφιο αθλητή μία αντίληψη πιο πνευματική και πιο «αγνή», ίσως πιο ρεαλιστική, παρά μία υλιστική προσέγγιση που ενέχει στοιχεία τζόγου και φρούδων ελπίδων για την κατάκτηση υπερβολικού πλουτισμού συνοδευόμενου από διασημότητα, ευκαιρίες ανάδειξης και ατελείωτη δόξα.

 

Με εκτίμηση

Κωνσταντίνος Παπανικολάου

Δάσκαλος - Φιλόλογος

 

 

Ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά και στο βάθος… Πλάτωνας

Συμπτωματικά, πριν από λίγες ημέρες, έτυχε να περνάω τον δρόμο Κοζάνης - Σιάτιστας. Το βλέμμα μου αναπόφευκτα έπεσε πάνω σε άλλο ένα υπό κατασκευή φωτοβολταϊκό πάρκο, το οποίο πρόκειται να καταλάβει ένα ψηλό λόφο. Η θέα είναι αποκαρδιωτική, καθώς ξηλώνονται σταδιακά τα εναπομείναντα δέντρα και θάμνοι και αντικαθίστανται από κομμάτια μετάλλου και πλαστικού με κατοπτρική όψη.

Οι νομοί Κοζάνης και Φλώρινας από χρόνια βρίσκονται σε μια διαρκή επίθεση εναντίον του φυσικού περιβάλλοντος. Για χρόνια η Δ.Ε.Η. απομυζούσε τους πόρους της περιοχής. Τεράστια ορυχεία αλλοίωναν το ανάγλυφο και οι εξωτερικές αποθέσεις των ορυχείων, δηλαδή οι τεράστιοι χώροι εναπόθεσης άγονων υλικών από την εξόρυξη του λιγνίτη τροποποιούσαν παράταιρα το τοπίο. Σε κάποιες περιπτώσεις, όπως στο χωριό Ανάργυροι Φλώρινας, υπήρξε τόσο μεγάλη υποβάθμιση στο φυσικό και οικιστικό περιβάλλον, με αποτέλεσμα την ανάγκη για μετεγκατάσταση του οικισμού, ύστερα από την τεραστίων διαστάσεων κατολίσθηση στο γειτονικό με το χωριό λιγνιτωρυχείο.

Παλιότερα η ΜΑΒΕ και η ΑΕΒΑΛ ρύπαιναν και μόλυναν με ιλιγγιώδεις ρυθμούς την περιοχή του νομού Κοζάνης. Χαρακτηριστικό είναι το μέγεθος της αποκατάστασης του χώρου αποθέσεων στην περιοχή των Μεταλλείων Αμιάντου Βορείου Ελλάδας (ΜΑΒΕ) στην Κοζάνη. Σύμφωνα με την εταιρεία που ανέλαβε το έργο της αποκατάστασης, το μέγεθος των αποθέσεων του εργοστασίου αυτού είναι 69εκ. τόνοι προϊόντων εξόρυξης, από την πολυετή λειτουργία των μεταλλείων της ΜΑΒΕ. Η ίδια εταιρεία προσθέτει ότι αυτές οι αποθέσεις αποτελούσαν πηγή ρύπανσης της ατμόσφαιρας και των υδάτων της περιοχής, με αποτέλεσμα την αισθητική υποβάθμιση του τοπίου. Το ίδιο συνέβαινε και με την ΑΕΒΑΛ (Ανώνυμη Επιχείρηση Βιομηχανίας Αζωτούχων Λιπασμάτων) στην Πτολεμαΐδα.

Τα τελευταία χρόνια η περιοχή του νομού Κοζάνης βιώνει εκ νέου μια άνευ προηγουμένου περιβαλλοντική υποβάθμιση. Χιλιάδες φωτοβολταϊκά «κύτταρα» αντικαθιστούν τα φυσικά κύτταρα της περιοχής μας και δεκάδες ανεμογεννήτριες φύτρωσαν σαν μανιτάρια σε μέρη που θα έπρεπε να υπάρχουν δάση ή βοσκοτόπια. Το εντυπωσιακό είναι η ταχύτητα με την οποία χιλιάδες στρέμματα γόνιμης γης και φυσικού περιβάλλοντος μετατρέπονται σε μια άμορφη και ακαλαίσθητη μάζα μετάλλων και πάνελ και πάλι για το καλό των καταναλωτών της Ελλάδας.

Φυσικά, ο γράφων δεν είναι κατά της τεχνολογίας και της προόδου αλλά είναι επιφυλακτικός ως προς τη βιασύνη και την ορμή με την οποία γίνεται αυτή η μετάβαση στη λεγόμενη «καθαρή» ενέργεια.

Εντύπωση προκαλεί το έργο του Πλάτωνα με τίτλο Κριτίας, στον οποίο ο Πλάτωνας (427-347 π.Χ) αναφέρει τους λόγους που κατέστησαν άγονη την Αττική στην εποχή του. Αναφέρει χαρακτηριστικά στο απόσπασμα  111 a – d ότι το έδαφος της Αττικής σε παλαιότερες εποχές ήταν πολύ πιο γόνιμο αλλά οι συνεχείς επεμβάσεις των κατοίκων της και η άκριτη υπερεκμετάλλευση το επηρέασαν αρνητικά. Λέει σε μετάφραση χαρακτηριστικά:

«Στον παλιό όμως καιρό επειδή ο τόπος μας δεν είχε χάσει τα χώματα του αντί για ξεροβούνια είχε ψηλούς λόφους γεμάτους χώμα. Και αυτός ο τόπος που σήμερα τον λένε Φελλέα (= άγονο τόπο), τότε ήταν γεμάτος από παχιά χώματα και τα βουνά ήταν γεμάτα από πολλά δάση, από τα όποια και σήμερα υπάρχουν φανερά σημάδια. Γιατί από τα βουνά αυτά, μερικά έχουν σήμερα μόνο για μελίσσια τροφή, δεν είναι δε και πολύς καιρός που κόπηκε απ' εκεί ξυλεία για μεγάλες οικοδομές, που και στα χρόνια μας ακόμα σώζονται οι σκεπές τους, που δεν είχαν πάθει τίποτε. Υπήρχαν δε και πολλά άλλα ήμερα και μεγάλα δένδρα, και πολλά βοσκοτόπια για τα κοπάδια. Κι ακόμα το νερό πού έπεφτε κάθε χρόνο, χάρη στον Δία, το μάζευε και δεν πήγαινε χαμένο, καθώς γίνεται τώρα πού τρέχει πάνω στην αχώματη γη και καταλήγει όλο στη θάλασσα. Με το να είχε πολλά χώματα τότε ή γη, το νερό μαζεύονταν στο υπέδαφος και αποθηκεύονταν εκεί, μέσω της λάσπης πού σκέπαζε τη γη. Έτσι το νερό (της βροχής) το έπινε η γη, γιατί το άφηνε να τρέχει από τα ψηλώματα και να μαζεύεται στους λάκκους. Και σ' όλα τα μέρη υπήρχαν πολλά και τρεχούμενα βρυσικά και ποταμίσια νερά, από τα όποια έχουν απομείνει ακόμη, εκεί πού ήταν πριν οι βρύσες, ιερά-σημάδια, για να αποδεικνύουν ότι όσα λέγονται τώρα γι' αυτήν (την Αττική) είναι αληθινά. […]Εν πρώτοις το μέρος της Ακρόπολης δεν ήταν τότε όπως είναι τώρα. Γιατί κάποτε έπεσε παρά πολλή βροχή και έγδαρε όλο το γύρω απ’ αυτήν χώμα και την έκαμε γυμνή.»

 

Μέσα από το απόσπασμα του Πλάτωνα γίνεται εμφανές ότι η υπερεκμετάλλευση και η κακή διαχείριση των πόρων δημιουργεί σε μακροχρόνιο επίπεδο πολλά προβλήματα που δύσκολα διορθώνονται και επιβαρύνουν τις επερχόμενες γενιές. Ίσως θα έπρεπε να γίνει μία αναθεώρηση στο εύρος των επεμβάσεων στην περιοχή μας, γιατί σε λίγο καιρό θα είναι δυσεύρετα τα γόνιμα εδάφη. Καθώς οι τιμές των τροφίμων αυξάνονται είτε λόγω της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού είτε λόγω της υπερεκμετάλλευσης των εδαφών σε παγκόσμιο επίπεδο, στόχος μας πρέπει να γίνει η πραγματική αειφόρα ανάπτυξη, χωρίς υπερβολές και άσκοπες βιασύνες.

Αξίζει να διαβάσουν οι πολίτες και οι πολιτικοί μας τον διάλογο Κριτίας του Πλάτωνα.

 

Με εκτίμηση

Κωνσταντίνος Παπανικολάου

Δάσκαλος - Φιλόλογος

 

Η 7^η επιστολή του Πλάτωνα και το σύγχρονο πολιτικό σκηνικό

Με αφορμή το γεγονός ότι το ελληνικό Κοινοβούλιο βιώνει μια ιστορική περίοδο έντονης κινητικότητας βουλευτών, αλλά και την παρουσίαση μίας πρωτότυπης θεατρικής παράστασης με τίτλο «Ζ’ Επιστολή ή ο απογοητευμένος Πλάτωνας», που παίζεται αυτή την περίοδο στην Αθήνα, θα ήταν καλό να αναφέρουμε λίγα στοιχεία για μία άγνωστη στο ευρύ κοινό επιστολή του Πλάτωνα και τις προεκτάσεις της στο σήμερα.

Ο Πλάτωνας (427-347 π.Χ) είχε κάνει το λάθος να πιστέψει ότι δια μέσου της φιλοσοφίας και της διδασκαλίας του θα μπορούσε να εφαρμόσει στην πράξη το πρότυπο του φιλοσόφου ηγεμόνα, δηλαδή του κυβερνήτη που θα είχε αποκτήσει φιλοσοφική παιδεία και εξουσία τέτοια που θα τον κατεύθυνε στο να λαμβάνει αποφάσεις για το συμφέρον του λαού και το μακροχρόνιο όφελος του κράτους. Αυτή την πεποίθησή του θέλησε να την μεταλαμπαδεύσει στον τύραννο των Συρακουσών, Διονύσιο Β΄. Το 367 π.Χ., ο Πλάτων, αφού προσκλήθηκε από τον φίλο του, τον Δίωνα, στενό συγγενή του Διονυσίου Β΄, ταξίδεψε δύο φορές στη Σικελία, για να μορφώσει τον νεαρό ηγεμόνα. Στόχος του Πλάτωνα και του Δίωνα ήταν αφενός να εμφυσήσει τις αξίες της φιλοσοφίας στον νεαρό ηγεμόνα και αφετέρου μέσω αυτού να συνενώσει τις ελληνικές πόλεις της Σικελίας εναντίον των Καρχηδονίων.

Η προσωπικότητα του Διονυσίου Β΄ όμως χαρακτηριζόταν από έκδηλη καχυποψία και ανωριμότητα και σε συνδυασμό με τη δράση συκοφαντών το εγχείρημα οδηγήθηκε σε πλήρη αποτυχία. Ο τύραννος εξόρισε τον Δίωνα και έθεσε τον Πλάτωνα υπό κατ' οίκον περιορισμό, εκμηδενίζοντας τις ελπίδες του για τη δημιουργία μιας ιδανικής και δίκαιας πολιτείας. Ο Πλάτωνας μετά από πολλές δυσχέρειες κατάφερε να ξεφύγει από τον στενό έλεγχο του τυράννου και μετά από περιπέτειες επέστρεψε στην Αθήνα.

Σαν να μην έφτανε αυτή η απογοήτευση που είχε ήδη δεχτεί, λίγα χρόνια αργότερα ο στενός φίλος του, ο Δίων, δολοφονήθηκε από τον Κάλλιππο το 354 π.Χ., ο οποίος ήταν αθηναίος, φιλόσοφος και μαθητής του Πλάτωνα στην Ακαδημία. Ο Κάλλιπος προφασιζόταν για χρόνια ότι ήταν στενός φίλος, συνεργάτης και συμπολεμιστής του Δίωνα. Οργάνωσε όμως συνωμοσία, εξαγόρασε στρατιώτες και δολοφόνησε τον Δίωνα μέσα στο ίδιο του το σπίτι, προκειμένου να καταλάβει την εξουσία των Συρακουσών, την οποία και κράτησε για περίπου ένα χρόνο, μέχρι που κατέλαβε τον θρόνο ο Ιππαρίνος, ο οποίος υποστηρίχτηκε από τους οπαδούς του δολοφονημένου Δίωνα.

Ο Πλάτωνας γράφει τη 7η Επιστολή και την απευθύνει ως παρακαταθήκη στους φίλους και συγγενείς του Δίωνα, στις Συρακούσες. Αποτελεί μια ανεκτίμητη πνευματική αυτοβιογραφία και ένα βαθύ πολιτικό μανιφέστο. Γράφτηκε μετά τη δολοφονία του Δίωνα, με σκοπό να δικαιολογήσει την εμπλοκή του στα πολιτικά πράγματα των Συρακουσών, αλλά και να καθοδηγήσει τους οπαδούς του. Κεντρικό άξονα του κειμένου αποτελεί η βαθιά απογοήτευση του φιλοσόφου από την πολιτική πραγματικότητα, τόσο στην Αθήνα των Τριάκοντα Τυράννων όσο και στη Δημοκρατία που επικράτησε μετά την τυραννία και οδήγησε στην καταδίκη του Σωκράτη σε θάνατο. Ο Πλάτων διαπιστώνει ότι η ορθή διακυβέρνηση είναι αδύνατη χωρίς τη φιλοσοφία. Υποστηρίζει ότι τα δεινά των πόλεων θα σταματήσουν μόνο όταν οι άρχοντες φιλοσοφήσουν πραγματικά.

Στη σύγχρονη εποχή το πιο πιθανό είναι ο Πλάτωνας να εξακολουθούσε να είναι βαθιά απογοητευμένος από την πολιτική σκηνή της Ελλάδας. Στο σημερινό κοινοβούλιο ο αριθμός των ανεξάρτητων βουλευτών έχει φτάσει στο επίπεδο-ρεκόρ των 40 μελών, καθιστώντας τους ουσιαστικά τη δεύτερη μεγαλύτερη κοινοβουλευτική δύναμη σε αριθμό εδρών. Η συντριπτική πλειονότητα αυτών των μετακινήσεων το τελευταίο εξάμηνο αφορά αποχωρήσεις, διαγραφές, ανεξαρτητοποιήσεις, αλλά και μεταγραφές σε άλλα υφιστάμενα κόμματα ή και σε νεότευκτα. Δημοσίευμα της Καθημερινής της 30^ης Ιουνίου 2026 μάλιστα ανέφερε ότι στο «παιχνίδι» των μεταγραφών βρίσκονται εδώ και καιρό αρκετοί βουλευτές του κόμματος που κυβέρνησε για πέντε χρόνια την Ελλάδα. Βουλευτές τη μία μέρα σηκώνουν το λάβαρο του ενός κόμματος και την επόμενη ενός άλλου που κατηγορούσαν λίγο καιρό πριν. Η πολιτική ζωή του τόπου δηλητηριάζεται και από επιθέσεις εναντίον πολιτευτών από άγνωστες ομάδες με άγνωστα κίνητρα.

Βασανιστικά ερωτήματα, όπως το κατά πόσο η στάση του πολιτικού συστήματος διασφαλίζει τη δικαιοσύνη, την ασφάλεια και τη μακροπρόθεσμη προοπτική της χώρας, εύκολα προκύπτουν στον μέσο πολίτη.

Αξίζει να διαβάσουν οι πολίτες και οι πολιτικοί μας την 7^η επιστολή του Πλάτωνα.

Με εκτίμηση

Κωνσταντίνος Παπανικολάου

Δάσκαλος - Φιλόλογος